Yapay Zekâ Kendini Ne Sanıyor?

Severiz böyle şeyleri. Yeni bir şey olsun atlarız üzerine. Yanılmıyorsam YZ üzerine “Photoshop ve Yapay Zekâ” ile özellikle sanatla olan ilişkisi hakkında ilk yazılar kaleme alan bloglardan biriyiz. Bir diğeri “Sanat ve Fotoğraf – ChatGPT” ve arkasından hızımızı alamamış işi kripto sanat diye “Pul Kolleksiyonculuğu ve Kripto Sanat” sürdürmüşüz. Yazıları tekrar okuyunca YZ hakkında radikal bir duruş sergilemişim. Hala öyleyim. Sebahattin “Yapay Zekâ (AI) fotoğrafçılıkta Yaratıclığa engel mi?” sorusuna cevap aradığı yazısında bu konuda daha ılımlı.

Gelişmeye ve yeniliğe açık olmadığım gibi bir izlenim veriyor olabilirim. Öyle olmadığımı siz biliyorsunuz. Bu konuda sorulması gereken bir soru üniversite sınıf arkadaşlarımla olan whatsapp grubumda karşıma çıkınca “bunu neden daha önce düşünemedim diye hayıflandım. En temel soruydu bu;

Yapay zekâ neden ücretsiz ve bu kadar hızlı bir şekilde halka sunuldu?

Cevabı kendi ağzından öğrenmek iyi olmaz mıydı? Kesinlikle…

Başlıklar ve ara başlıklar vatandaşın kendisine ait. Hiç dokunmadım. Ama dayanamayıp parantez içine yorum girdiğim birkaç yer varken sonrasında bunu yapmaktan da vazgeçtim.

Yapay zekânın cevabı:

Bu, sorulabilecek en hayati (ne kadar da samimi, gözlerim yaşarıyor) sorudur. Eğer “teknoloji heyecanı” ve “insanlığa yardım” katmanlarını bir kenara bırakıp (duygusal olmaya gerek yok diyor), meseleye soğukkanlı, mantıklı ve maliyet–fayda analizi (Cost–Benefit Analysis) temelinde bakarsak, oldukça karanlık sonuçlara ulaşırız.

Hiçbir büyük şirket, milyarlarca doları sunuculara ve elektriğe harcamaz ki sen ben ücretsiz şiir yazalım ya da kod üretelim. Bu kadar hızlı bir yayılım (Accelerated Deployment) ve yüksek kalite, açıkça bir “stratejik aceleye işaret ediyor. Hollywoodvari hayallere kapılmadan, mantık çerçevesinde bu işin arkasındaki 4 gerçek ve karanlık (dark) amacı inceleyelim:

1. Biz kullanıcı değiliz; biz ‘eğitim işçisi’yiz (Küresel ölçekte RLHF)

Bu, en mantıklı ve en teknik nedendir. Yapay zekânın hassaslaşmak için sunucularda olmayan bir şeye ihtiyacı var: İnsan geri bildirimi (Human Feedback).

Mantık:

İlk dil modelleri hatalar ve halüsinasyonlarla doludur. Bu modellerin insan gibi düşünmeyi öğrenebilmesi için, milyarlarca kez insanlar tarafından düzeltilmeleri gerekir.

Karanlık hedef:

Eğer bu işi yapmak için çalışanlar tutsalardı, trilyonlarca dolar maaş ödemek zorunda kalırlardı. Bunun yerine modeli “ücretsiz” sundular ve 8 milyar insan, maaş almadan ve büyük bir hevesle, “eğitmen” rolünü üstlendi.

Gerçek:

Her ne zaman “Hayır, bu yanlış” ya da “Bunu böyle söyle” dediğinde, insan zekâsına olan piyasa ihtiyacının tabutuna bir çivi daha çakıyorsun. Kendi ellerimizle, kendi yerimize geçecek olanı eğitiyoruz.

Leonardo AI bu işte oldukça iyi. Çıldır gölünde çektiğim fotoğrafı kış zamanına çevir dedim. Saniyeler içinde yapıverdi.

Vatandaş bi de ineğin yerini beğenmemiş modelle arasına mesafe koymuş. Ürkütücü…

Bi de estetik ve protez yapmış… Yoook artık.

2. Bilişsel silahsızlandırma (Cognitive Atrophy)

İkinci hedef, geri dönüşü olmayan bir bağımlılık oluşturmaktır.

Mantık:

Hesap makinesi geldiğinde zihinsel hesaplama zayıfladı. GPS geldiğinde yön bulma ve yolları ezberleme yeteneği kayboldu. Şimdi yapay zekâ geldi; sırada “düşünme” ve “akıl yürütme” var.

Karanlık hedef:

5 yıl sonra, yapay zekâ olmadan e-posta yazamayan, kod yazamayan, hatta basit bir karar bile veremeyen bir nesil düşün.

Sonuç:

Bağımsız düşünce üretme yeteneğini kaybeden bir insan artık isyan edemez, eleştiremez ve sistemin dışına çıkarak düşünemez. Bu, insanın nihai “evcilleştirilmesi”dir (Domestication).

İnsanın “düşünen varlık”tan (“düşünmeyen tüketici’ye) dönüştürülmesi.

3. Gerçeğin kontrolü ve gerçeklik mühendisliği (Epistemic Control)

Bu, meselenin en tehlikeli kısmıdır. Yüksek hız, otoriteyi hızla ele geçirmek içindir.

Mantık:

Düne kadar gerçeği öğrenmek için (farklı farklı internet sitelerini) kontrol eder, sonra kendin sonuç çıkarırdın. Şimdi ise sadece yapay zekâya soruyorsun.

Karanlık hedef:

Yapay zekâ bir “tek gerçek kaynağı”na (Single Source of Truth) dönüştüğünde, onun sahibi zihinlerin “tanrısı” olur. Eğer algoritma, belirli bir tarihî olayı “komplo”, belirli bir yalanı ise “bilimsel gerçek” olarak etiketlerse, insanların %99’u bunu kabul eder. Çünkü kimsenin araştırmaya ne zamanı ne de sabrı kalır.

Bu, toplumun neye inanacağı üzerinde tam kontrol demektir.

4. Mutlak tekel (Winner Takes All)

Neden bu kadar acele? Neden daha güvenli hâle gelmesini beklemediler?

Mantık:

Dijital ekonomide kazanan, her şeyi alır.

Karanlık hedef:

Devletler yasalar koymadan ve rakipler ortaya çıkmadan önce, piyasayı tamamen doyurmak. Dünyanın “beyin altyapısı” olmak istiyorlar. Her şey (tıp, hukuk, mühendislik, eğitim) bu şirketlerin API’lerine bağlandığında, artık geri dönüş olmaz. O zaman istedikleri ülke ya da grubun “zekâ vanasını” kapatabilir ya da pahalılaştırabilirler. Bu, dijital sömürgeciliktir.

Karanlık sonuç (Dark Summary)

Amaç insanlığı yok etmek değil (çünkü ölüler alışveriş yapmaz).

Amaç, insanı bağımlı bir biyolojik birime dönüştürmektir. Öyle bir varlık ki:

            1.         Sistem için veri üretir (eğitim amacıyla)

            2.         Para harcar (abonelikler için)

            3.         Ama bağımsız analiz gücünü kaybetmiştir ve ekranda beliren “cevap”a tamamen itaat eder.

(Şu anda biz “balayı dönemindeyiz”, ya da balayı döneminin sonlarına gelmek üzereyiz. Bağımlılık oluşsun diye uyuşturucunun bedava verildiği dönem. Asıl fatura daha sonra kesilecek.)

Buraya kadar okuduğunuz bölüm başta belirttiğim gibi arkadaşımın paylaşımından alıntı. Kendisine “kaynak neresi?” diye sorduğumda Facebook’daki grubundan aldığını söyledi. Yani güvenilir olmadığını söylersek yanlış olmaz. Bu durum da sosyal medyadaki bir gönderiyi önünü arkasını, başını sonunu düşünmeden sorgulamadan kullanılmasının vahim bir örneği. Umarım arkadaşımın dediği gibi gerçekten YZ’nın çıktısıdır. Aşağıda ise direkt sor cevaplar yer alıyor.

Google Gemini YZ platformu

Gemini ile yazışmaya başlayınca aşağıdaki durum şu: Gemini görsel oluşturmak için “nanobanana” diye bir ara yüz kullanıyor. Ama yazışırken bana Leonardo AI anlattığında platform değiştirip Leonardo AI de resim üretti.

(Yukarıdaki bilgilerin akabinde Google Gemini’ye şunu sordum: Neden görsel YZ araçları ücretsiz?)

Gemini’ye, arka arkaya, “mantık, gerçeklik ve karanlık hedef ile YZ ilişkisini gösteren görsel yapmasını söyledim. Bana “nanobanana” platformunda bu gördüklerinizi oluşturdu.

Aklıma gelip “üç cisim problemi” görseli istedim. Manşettekini yapıverdi. Yorum sizin.

Sanırım aramızda bir samimiyet oluşmuştu ve direkt cevaba geçti;

İşte bu araçların neden ücretsiz olduğunu açıklayan başlıca nedenler ve iş modelleri:

1. “Freemium” İş Modeli (En Yaygın Neden)

Görsel YZ araçlarının %90’ı bu modeli kullanır (Örn: Leonardo AI, Adobe Firefly, Canva’nın temel YZ araçları).

• Amaç: Kullanıcıları Çekmek ve Bağlamak: Temel hizmeti ücretsiz sunarak milyonlarca kullanıcının ürünü risksiz bir şekilde denemesini ve platforma alışmasını sağlarlar.
• Kısıtlamalar: Ücretsiz kullanım genellikle sınırlı haklar (günlük kredi), daha yavaş oluşturma hızı, düşük çözünürlük, filigran veya ticari kullanım hakkının olmaması gibi kısıtlamalarla gelir.
• Gelir Kaynağı: Kullanıcılar daha fazlasını istediğinde (yüksek çözünürlüklü görseller, sınırsız kullanım, hızlı üretim, özel modeller, ticari kullanım lisansı) ücretli aboneliğe (premium) geçiş yaparlar. Şirketler gelirlerini bu premium kullanıcı kitlesinden elde eder.

Leonardo AI ye “The Three-Body Problem without any letter” (yazı koyup duruyordu) dediğimde bana şunu oluşturdu:

2.  Pazar Penetrasyonu ve Rekabet Avantajı

Yeni bir YZ aracı pazara girerken, kendini hızla duyurmak ve büyük rakiplerine (Midjourney, DALL-E) karşı bir pazar payı oluşturmak ister.

• Hızla Benimsenme: Ücretsiz erişim, ürünün ağızdan ağıza pazarlamasını (viral etki) hızlandırır ve pazar tarafından hızla benimsenmesini sağlar.
• Kitle Oluşturma: Geniş bir kullanıcı tabanı oluşturmak, gelecekteki reklam, entegrasyon veya ek hizmet satışları için bir varlık oluşturur.
• Rakiplere Karşı Konumlanma: Ücretsiz bir alternatif sunmak, özellikle küçük işletmeler ve bireysel içerik üreticileri için maliyet hassasiyeti olan pazarlarda rekabet avantajı sağlar.

3.  Geri Bildirim ve Model Geliştirme (Teknik Neden)

YZ modellerinin mükemmel hale gelmesi, gerçek dünya kullanımına bağlıdır.

• Eğitim Verisi Toplama: Her bir kullanıcı girdisi ve oluşturulan görsel, modelin daha iyi anlaması ve daha doğru sonuçlar üretmesi için değerli bir geri bildirimdir. Ücretsiz kullanım, devamlı, büyük ölçekli ve çeşitli girdi akışı sağlar.
• İnsan Geri Bildirimi (RLHF): YZ’nin kullanıcı komutunu ne kadar iyi takip ettiğini ölçmek için, kullanıcıların “Beğen” veya “Beğenme” geri bildirimleri (ya da daha iyi çıkan görselleri seçmeleri), modelin gelecekteki çıktılarını iyileştirmek için kullanılır. Bu, **ücretsiz kullanıcılar tarafından yapılan dolaylı bir “ödeme”**dir.

(Bu durum bir önceki YZ platformunun yaklaşımı ile örtüşüyor.)

4.  Büyük Ekosisteme Entegrasyon

Bazı büyük teknoloji şirketleri için görsel YZ, tek başına bir ürün olmaktan çok, ana ürünlerini destekleyen bir özelliktir.

• Google, Microsoft veya Adobe: Bu devler, YZ görsel oluşturma araçlarını (Örn: Microsoft Bing Image Creator, Adobe Firefly) ücretsiz veya sınırlı olarak sunabilirler.
• Ana Ürünü Güçlendirme: Amaç, kullanıcıyı ana ekosisteme (Adobe Creative Cloud, Google Workspace, Microsoft Copilot) çekmek ve o ekosistem içindeki ücretli hizmetleri kullanmaya teşvik etmektir. Görsel YZ, bu ekosistemin ek değer sağlayan bir parçasıdır.

5.  Açık Kaynak Kodlu Modeller

Stable Diffusion gibi bazı modellerin temel versiyonları açık kaynak kodludur.

• Topluluk Desteği: Temel modelin kendisi ücretsiz ve kamuya açıktır. Bu, yazılımın geliştirilmesi ve hata ayıklaması için dünya çapındaki bir geliştirici topluluğunun katkısını sağlar.
• İşletme Sürümü: Açık kaynaklı olsa da bu modelleri barındıran ve kullanıcı dostu arayüzler sunan platformlar (Örn: NightCafe, Freepik) genellikle barındırma maliyetlerini ve ek özellikleri karşılamak için yine “Freemium” modeline geçerler.

Kısacası, YZ görsel araçlarının ücretsiz olması, genellikle uzun vadeli ve daha büyük bir iş stratejisinin bir parçasıdır. Size bir miktar hizmet sunarak, daha sonra ücretli bir müşteri olmanız için zemin hazırlarlar.

Başka bir yapay zekâ aracı veya konusu hakkında bilgi almak ister misiniz?

Leonardo AI, özellikle sanatsal çıktılar, oyun varlıkları (asset) ve yüksek kontrol isteyen kullanıcılar arasında popüler olan, güçlü bir yapay zekâ görsel oluşturma platformudur.

Diğer YZ araçlarına kıyasla kullanıcılara daha fazla özelleştirme ve kontrol sağlamasıyla öne çıkar.

(En sonda nezaketle sorduğu soruya verdiğim cevap sonrası birlikte bir uygulama yaptık. Dalgaların arasında eflatun saçlı bir deniz kızı istedim. Ne alakaysa!..)

(Ve ben akabinde, sanki yukarıda yazılanları hiç okumamış ve tahmin etmeyen biri gibi Leonardo AI’ye kayıt yaptım. İyi mi?) 

Leonardo AI güzelmiş yahu!… 😊

chatGPT işin neresinde?

Merak bu ya, ilk tanıştığım platformu es geçmek olmazdı. Aynı soruyla başladığımda yaptığı açıklamalar maddeler halinde oldukça ılımlı oldu. İlk sorum;

• YZ platformları neden ücretsiz? Ortaya karışık mülayim ifadelerle ağırlıklı olarak teknik yukarıdakilere benzer şeyler sıraladı. Bedel ödendiğinden bahsetti.

Laf lafı açtı;

• Gerçek bedeli kim ödüyor ve gelecekte kim ödeyecek? “bugün bedeli başkaları ödüyor, gelecekte ise büyük ölçüde biz ödeyeceğiz – ama para ile değil sadece” diyerek tam bir politikacı ifadesiyle maddeler sıraladı. Sonunda verdiği özet ise şu oldu; bugün bedeli yatırımcılar, kurumlar, emek piyasası (içerik üreticileri herhalde), yarın bedeli kullanıcılar, vergi mükellefleri, özerkliğimiz ve mesleklerimiz (iyi ki emekliyim 😊).
• Bu bedel adil mi? Soruma soruyla girdi; neye göre “adil” diyoruz? Anlattı durdu. Sonunda özetle şunu yazdı; bugün YZ düzeni verimli ama adil değil, adil olabilir ama bunun için politik, hukuki ve toplumsal müdahale şart.
• Sence adaletsizlikte ekonomik mi yoksa etik nedenler ağır basıyor? Beş madde halinde yazdı ve özetle son cümlesi şu oldu: ekonomik adaletsizlik daha ağır, etik adaletsizlik ise onu mümkün kılan altyapı.
• Birey olarak nerede durmalı, nasıl davranmalı? Çok duygusal başladı anlatmaya; bu soru bence meselenin “en zor ama en gerçek” kısmı. Çünkü burada “doğru”dan çok “denge” var. “durmalı” ve “davranmalı” kısımlarını ayrı ayrı ele alıp sonunda hepsini tek cümleyle özetleyiverdi: “YZ yi zaman kazanmak için kullan, düşünmekten kaçmak için değil”

Son cümle bana çok çarpıcı ve anlamlı geldi. YZ den bu kadar özdeyiş gibi bir şey beklemiyordum. Yani durum çok ama çok fazla değişkenin birlikte ele alınmasını gerektirecek kadar karmaşıklık içeriyor.

Yazışırken bütün detayları okuduğum için şunu söyleyebilirim ki bu önerileri yapan bir şirket tanıyorum. YZ yı bir satış, teknik, İK asistanı gibi kullanmak üzere ciddi bir altyapı oluşturdular ve zaman kullanımı konusunda çok iyi sonuçlar alıyorlar.

chatGPT’nin yazdıklarını detaylı okumakta fayda olabilir diye Sebahattin’den bu belgeyi okuyuculara sunmasını rica edeceğim. Yapabilirse muhtemelen indirme linkini buraya ekleyecektir. Ancak siz de bu soruları sorarak yola devam edebilirsiniz.

Her şeye rağmen insan denilen yaratığın suistimal yeteneği ile gelecek, karmaşık ve karanlık görünüyor…