Sanat ve Sanatçı

Bu denemede düşünürlerin zaman anlayışlarından hareketle fotoğraf zaman ilişkisi anlatılmaya çalışıldı. Edebiyatta zaman kavramı ise başlı başına ele alınacak bir konudur. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın zaman üzerine şiirinin ilk dört mısrası ve bu yazının “zaman” hakkında başka ve yeni düşüncelere ve sanat dallarında ele alınışına açılan kapısı olması dileğiyle.

Fotograf serüveni öncesi bir dünya görüşü vardı, duyarlılıkları vardı, kaygıları vardı ustanın. Fotografa başladıktan sonra tanıklıklarını, kendi yaklaşımıyla görsel mecraya taşıdı. Görsel mecrayı esas alarak, fotograf üzerinden duygu ve düşünce dünyasını ortaya koydu. Klasik fotografinin has örneklerini içerdiğini tereddütsüz söyleyebileceğimiz bir albüm var elimizde.

Memleketin dağında taşında, yaylasında ovasında hayata tutunmaya ve türünün devamını sağlamaya çalışan, tehlike arzeden dış etkilerden korunabilmek için neredeyse kıyıda köşede saklanan çok özel türler, endemikler, soyu tükenmekte olanlar, özellikle de görsel kayıt ustası fotografçıların dikkatine mazhar olurlar.

Sinema filmeleri zor okunur ve anlatılır. İşte bu noktada size sinema sanatı üzerine emek vermeye ve çaba sarf etmeye devam eden tanıtmak istediğim değerli bir insan var: “Yalçın Savuran.”

Mustafa Ertekin, yazar-araştırmacı, fotografçı olmanın avantajını aile albümlerinden ve korunabilmiş diğer vesikalar arasından bulabildiği fotoğraflara (efemeraları) kitapta yer vererek kullanmış. Anlatı, yazılı belgelerle desteklenmiş, yazılı materyal ise fotoğraflarla (görsel materyalle) desteklenmiş.

Genel anlamda bir okuma sürecinde mekanların ve özellikle romanda geçen gerçek kişilerin izlerini sürmek farklı yollara girmeyi ve bu yollarda okumayı gerektiriyor. İşte Alma Mahler’e böyle gelindi.

Bir şeyin altını kalın çizgilerle çizmekte yarar var: Bu gün fotograf derneklerine ilgi azalmış ve hatta dibe vurmuşsa, emin olunuz bu vaziyetin bizatihi kendisi, her zamankinden daha fazla bu gün (şimdi) derneklere gereksinim olduğunu gösterir.

Kimin elinin altında şans eseri aile yadigârı bir fotograf albümü varsa, bağı ne kadar kopmuş olursa olsun, birkaç kuşak önceki çilekeş aile büyüklerinin ne kentli olabilmiş, ne köylü kalabilmiş iğreti ve mahzun haline bakıp geçmişi yâd ediyordur şimdi...

Fotografçı insanlık durumunu anlatmayı esas aldığı sürece, er ay da geç, bir gün muhakkak belleklere kazınacak, kuşaklar boyu üzerinde konuşulacak bir fotograf ortaya koyar. De ki olmadı, öyle bir şeye muvaffak olamadı, ne olur? Fotografçı insanlık durumunu anlatmayı esas aldığı sürece, er ay da geç, bir gün muhakkak belleklere kazınacak, kuşaklar boyu üzerinde konuşulacak bir fotograf ortaya koyar. De ki olmadı, öyle bir şeye muvaffak olamadı, ne olur?

Sayın Uçar’ın harikulade çalışmasından söz ederken, niteliği yüksek her çalışmanın istikbali meselesi ister istemez bizi başka şeyler de söylemeye zorladı.

Hülya Akkaya’nın portfolyosu, farklı konularda dikkate şayan fotograflar içermekte. Sayın Akkaya’nın fotograflarını incelediğimizde, O’nun fotografinin dilini kavradığını ve bu dil marifetiyle meramını anlatmayı başardığını alenen görüyoruz

Yıllardır tanırız; bir gün olsun karamsarlığa düştüğüne tanık olmadık. Sanat adına, fotograf adına her zaman iyimserdi, pozitifti, iyiliği-güzelliği öngören ve/ya vadeden telkinde bulundu; 2024’ün Ocak ayını idrak ettiğimiz bu gün de aynı olumlu tutumu devam ettiriyor.

Değerli dostumuz, usta fotografçı Sadullah Kocaman fotograf ortamında tanıdığımız en duyarlı ve yetenekli insanlardan biridir. Sorgulayan, araştırıp okuyan, düşünen, yorumlayan ve imrenilecek bir yaratıcı kabiliyetle duygu ve düşünce dünyasını görsel materyal olarak inşa edebilen ender-sıradışı fotografçılardandır.

Herkes fotoğraf çekebilir, hatta robotlar bile. Ama herkes fotoğraf yapamaz. Fotoğraf yapmak gerekli teknik değerleri makineye yüklemenin yanında fikir katmayı ya da fikirden yola çıkarak fotoğrafı oluşturmaktır.

Fotografımızın en önemli isimlerinden, zerafetiyle herkese örnek olmuş doğa aşığı büyük usta Tansu Gürpınar’ı 2023’ün güz mevsiminde ne yazık ki son yolculuğuna uğurladık. Özlüyoruz, şükranla anıyoruz.

Türkiye fotoğraf tarihi için önemli bilgi ve belgeleri barındıran kitabı meraklılara öneririm. Bu meşakkatli çalışmayı yapıp bizlere ulaşmasını sağlayan Uğur Bey’e şükranlarımı sunuyorum.

‘Öğrenme, asla durmayan bir süreçtir. Eserleri geniş kitleler tarafından beğenilen bir sanatçıya bakınca, belirli bir yeri veya nesneyi, derinlerine inerek ve kesip biçerek, olağanüstü bir şey haline getirdiklerini görürsünüz.’

Steve McCurry

“Türkiye fotoğraf dünyası” yaratmak isteyenlerin çatışmasının yaşandığı günlerdeyiz. Onun için daha bir sorgulayıcı olmamız gerekli.

Basmane’nin meşhur Çınar ağacı altı... O köşede, kahvedir, çaydır içmenin keyfi başka... Sohbetin koyuluğunda, laf döndü dolaştı; Beşikçi edindiği anılardan birinde: “Doktor Vagonu”nu anlattı. Dinleyince duygulandık. İlk kez işitmiştik. Özdemir ile hemen bir çalışma planı yaptık. İzini sürdük.

Etkinlik öncesi kendilerini araştırınca; fotoğraf sanatçısı olmasının yanında, belgesel film yapımcısı-yönetmeni, ressam, psikoloji ve gazetecilik mezunu olduğunu, Mimar Sinan Üniversitesi Fotoğraf Enstitüsü'nün kuruluşunu yaptığı bilgisine eriştik. 1967’de fotoğrafın ilk defa sanat eseri olarak kabul edildiği V. Paris Bienali’nde Birincilik Ödülü alması, uluslararası başarısının kanıtıydı.

Çiçeklerin hepsi tarihte olduğu gibi sanatın her dalında sembol olarak ele alınmıştır. Zambak “Lillium” ailesinin yaklaşık 110 değişik türü olan ve soğanla yetişen bitkisidir. Kum zambağı da bu ailenin içinde yer alır.

Kaftanoğlu’nun biyografisini, birkaç kuşak önce Osmanlı-Rus savaşı nedeniyle göç edip Anadolu’ya gelen aile büyüklerinden başlayıp fotoğraflarla destekleyerek kaleme almış sayın Kavas.

Önümüzdeki yıllar içinde bu ekol’ün daha belirgin şekilde kendisini hissettireceğine, kendisinden söz ettireceğine ve fotoğrafa, ülkemizin kültür-sanat ortamına, düşünce dünyamıza çok şey katacağına inanıyoruz.

Fotoğrafçı bir fikri toplumsal gerçekçilik çerçevesi içinde ifade edemeyeceğini anladığında artık ortaya bu fikri ele alan kurgulanmış fotoğraflar çıkmaya başlayacaktır. Bu çalışmalarda varlık (nesne) deneysel olarak ele alınır. Artık böyle fotoğrafların elde edilmesi bir düzen bir planlanmış süreç içinde olacaktır.

”Evvela kılık kıyafetinizden başlamalıyız… Büyük toplantılarda kıyafet fevkalade mühim bir husustur. Tercihan kadife ceket giymelisiniz. Renginin hafifçe solmuş olması şayanı tercihtir. Kadife ceketinizin içine ekose desenlere sahip bir gömlek giymek münasip olur. "
- Tuğrul ÇAKAR

Başlık üzerine internette biraz araştırıldığında birçok değişik akademik çalışmanın olması kavramın daha çok ele alındığının bir göstergesi olsa gerek. Makalelerin çıkış noktası, ana fikri “hiper gerçeklik” tanımı Jean Baudrillard’ın¹ “Simülakrlar ve Simülasyon”² kavramlarına dayanıyordu.

Foto-Gerçekçilere özgü ortak nitelikleri fotoğrafa bakarak resim yapmak ve bu işi yaparken yorumdan kaçınmak şeklinde özetleyebiliriz. Öyle ki fotoğraf netliğinde hatta ondan daha gerçekmiş gibi algılamaya neden olan çalışmalardır. Bu yazımızda bu konuya değineceğiz.

Fotoğrafçılar Dikkat!
Fotoğraf Çekmek Görsel Belleği Güçlendiriyor,
Peki ya Görsel Olmayan Bellek?

Bir tatlı sohbette “sanatsal gerçeklik” üzerine söyleşirken 1987’de yazdığımız “Foto-Gerçekçilik” yazımızı arkadaşa göndermekle Pandora’nın kutusunun açılacağını bilmiyorduk. Oradan Hiper-Gerçeklik kartı gelince yazı; içeriğinin zenginleşmesi ile bir anda üç bölüme çıktı.

Özdemir Asaf’la tanıştınız mı? Konuştunuz mu? Sohbet ettiniz mi? Ben tanıştım. Şiirlerindeki gibi az kelimeyle çooook uzun sohbet yaptık. Özdemir Asaf -bana göre- Türk şiirinin, hadi abartmadan ifade edeyim; dünya şiirinin en az kelime ile hikâye ve roman yazabilen en büyük filozof şairidir.

Dernekler niye açılır? Derneklere niye üye olunur?

Birçok kişi bir veya birden fazla derneğe üye olabilir. Neden? İlgilendiği alanla bağlantılı olarak kendini geliştirmek (konumuz burada fotoğraf) ve bir topluluk oluşturup sosyalleşirken etkinliğini arttırmak ister.

İş hayatımın kısa bir döneminde Taipei-Taiwan’da bir fabrikada çalışma şansını yakalamıştım. Gördüğüm, tattığım her şeyin farklı ve ilginç geldiği bir dönemdi.

Resim yaparız, şiir yazarız, fotoğraf çekeriz. Neden?

Yaşamak için işe ihtiyaç duyarız. Mesleğiniz nedir? Öğretmen, tornacı, gazeteci, şoför, kasiyer vs… Severek ya da sevmeyerek yaparız. Sonrası iyilik, güzellik…

Sabahattin Eyüboğlu’nun “Sanat Üzerine Denemeler” kitabı elimde. Bir yandan okumaya çalışıyorum. Gözüm televizyona kayıp aklımı çeliyor ve okuduklarım siliniveriyor. Altyazı “kayıp sayısı …… kişi” diye bir yandan akıyor. Nerede kalmıştım diye kitaba dönmeye çalışıyorum. En iyisi biri ile sohbet etmek.

Antakya'ya gelenler burayı muhakkak ziyaret ediyorlar. Eski bir kültürü yaşıyorlar, birkaç saat oturuyorlar. Büyük keyif alıyorlar.

Bu tarihi Kahvehane.
6 Şubat'ta oluşan Depremle.
Yıkıldı tümüyle.
Karıştı tarihe.
Üç nesil işleten aileyle birlikte...

Belgesel fotoğraf turistik gezi yapar gibi hızla çekilen fotoğraflar değildir. Zaman ve emek harcamayı, sabretmeyi ve görmeyi gerektirir. Sosyolojik birikim ve psikolojik hassasiyet gerektirir. Hemen o an kullanılacak fotoğrafı çekmediğinizin bilincinde olmaktır.

Zelzele oluyordu!..
Bunu anlamıştı Teber Ali.
Nefesini tuttu, kalbi dışarıya fırlayacak gibiydi. İlk şokun ardından dışarıda bağırış çağırışlar başladı.

Sallanma durur durmaz kendini dışarıya atmak için kapıya koştuysa da ikinci ve daha güçlü bir sallantıyla birlikte, kendi elleriyle kesip yonttuğu ulu ağaçların gövdeleri bütün ağırlıklarıyla tepesine yığıldılar.

İstasyonda toz kaldıran rüzgâr ağacın dallarını sallamıyor??? Taksiden indi valizini almadı ve taksi beklemeye devam ediyor?? Tamam bu anlaşılır. Ancak babası olduğu anlaşılan adamla (ancak bir replikte “adam “torunum” dedi) olan diyalogları neden görsel olarak vermez? Film çekiyorsun. Laftan çok görüntü olması gerekmez mi?

Bence “gölge” ile ait olduğu nesnenin “gizem” tarafına gönderme yapılması fotoğrafı ve kompozisyonu güçlendirecek bir davranış olacaktır. Bu aynı zamanda fotoğrafçının konuyu bilinçli olarak ele aldığının da işaretidir. Dolayısıyla her fotoğrafın anlam okumasını iyi yapmalıyız.

Bu yazı sadece görsel sanatlarda “Gölge”nin yeri hakkında fikir vermek için kaleme alınmıştır. Yazının sizi formatlamasına izin vermeyin. Doğru yol bunları önceden bilip, Bresson’un yaptığı gibi fotoğraf çekerken düşünmemektir.

Yeni yazılar, kaynak olan yazının devamı olabildiği gibi bazen tamamen farklı bir konuda yazmaya ışık tutar. Bu sürece okuyucularımızın yorumları da dahildir. İşte sevgili Kıvanç’ın “Decisive Moment/Karar Anı” yazısını okuduktan sonra “Bu pilav daha çok su kaldırır” deyip bilgilerimi, düşündüklerimi kısa bir okuma parçası olarak sunuyorum.

Eğer nesnenin ayartması, baştan çıkartma gücü olmasa hiçbir fotoğrafçı özne objektifini o nesneye yöneltmeye kalkışmaz. Fotoğraf çekmeyi aklından bile geçirmez.

Orhan Alptürk

Eugene Smith çok iyi fotoğrafçıymış. Minamata’yı fotoğraflarken gerçekten hayatını tehlikeye atmış. Ama kişiliğinden ödün vermemiş. Bence Japon sevgilisinin de payı olmuş. Sevgisi ve şefkati olmasaydı belki savrulurmuş çok yanında olmuş sahip çıkmış fotoğrafı öğrenmiş. Ayakta tutmuş. Üç yıllık süreçte fotoğraf çekimleri tamamlandıktan sonra 1974’de Minamata’dan ayrılıp Amerika’ya dönüyorlar ve 1978’de hayata gözlerini yumuyor.

Birol Üzmez

Dana Bayramı, Afro-Türklerin sürdürdüğü kültürel bir gelenektir. Mustafa Olpak bu bayramın Nijerya’da Yoruba kabilesinin geleneğiyle benzerlik gösterdiği ifade etmiştir. Dana Bayramı, doğaya duyulan şükranın gösterildiği Hıdırellez gibi baharı karşılama günüdür.

Kıymetli bir eserden söz ediyoruz. O halde, bu eserden bazı notları-anekdotları okuyucuyla paylaşmak icap eder. Yer yer yazarın çizimlerini de kapsayan ve Akademisyen Kitabevi tarafından basılan eser, 472 sayfadan mürekkep. Hacimli bir eser olmasına rağmen, merak uyandıran ve öğrenme arzusunu körükleyen içeriğiyle elden bırakılamayacak, dolayısıyla bir solukta okunabilecek akıcılıkta. Hakikaten yaşadığımız coğrafyanın geçmiş zamanına dair çok değerli ve anlamlı bilgilerle karşılaşıyoruz adı geçen kitap sayesinde.

4. Basmane Günleri etkinliği için buradaki gündelik yaşam benim çalışacağım fotoğraf projesi olacaktı. İçinde yaşayanlar ile görüşüp konuştukça işhanı kimliğinde bürünen mekânın da dile gelip içinde yaşayanlar kadar kendini anlatmak istediğini hissettim.