Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

-

Toprak çanak çömlekler denildiğinde akla ilk olarak Avanos ve Kapadokya tarafı gelir. Bir diğer yer ise Karacasu’dur. Afrodisias yolu üzerindedir. İzmir’e en yakın yer ise Menemen’dir. Bu üç yerde Toprağın yapısı çömlekçiliğe çok elverişlidir. Aslında Anadolu’da çömlek yapımı çok önemli yer tutar. Tarihte çömlek ve çeşitleri günlük hayattan ziynet eşyasına kadar çok değişik kullanıma sahipti. Ve müzelerde özellikle Ege bölgesinde Miken, Lidya, Yunan gibi çok eski çağlara dayanan örneklerini görmek mümkündür. Yani çömlekçilik Ege işidir… Desem de hala Anadolu’nun birçok yöresinde yaygın bir iş koludur. Çömlekçilik de, kilimcilik, bakırcılık, nalbantlık gibi el sanatıdır.

Çatalhöyük’teki kazılardan elde edilen bulgular bize bu işin neolitik döneme (M.Ö. 8000 – 5000) dayandığını göstermektedir. Çömlekçilik M.Ö. 5000 yıllarına dayanan geçmişiyle Mezopotamya’da yaygın bir şekilde görülmeye başlar. Yaklaşık 4000 yıllık süreç içinde eski Yunan uygarlığında doruk noktasına ulaşır. Bu tespit Anadolu’da yapılan kazılarda bulunan örneklerle karşımıza çıkar.

Tabii zaman içinde çömlekçilik teknolojiden nasibini almış ve yıllar içinde makine ve kalıplarla daha hızlı ve kolay üretilir olmuştur. İş fotoğrafa gelip dayandığında bize cazip gelen hala ilkel yöntemlerle bu el sanatını sürdüren yörelerdir.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Gökeyüp köyü (her ne kadar artık kasaba denilse de ben “köy” kelimesini daha cana yakın buluyorum) size, Salihli – Demirci yolu üzerinde Demirköprü barajını geçince yaklaşık 8 km sonra sola, tepeye doğru bir girişle “Hoşgeldiniz” der. Bir başka yol güzergâhı da Kemerdamları veya Poyrazdamları üzerindendir. Bu yol Gökeyüp’e arkadan, dağların arasından dolanarak varırken arada bir yerde Poyraz köyüne uğrarsınız. Gökeyüp köyünün geçmişi 1200 lü yıllarda göçle gelen Türkmenlere dayanır. Tarım ve hayvancılık yanı sıra 1700 lü yıllardan gelen “güveç” yapımı köyün ortak uğraşı ve kültürü olarak devam eder. Bundan dolayıdır ki köyün ilk adı “Köke-eyip” olup “güveç” anlamına gelir. Ancak köyün eski toprak en yaşlısına göre adının kökeni şöyle ifade edilir; İlk yerleşen Yörük üç kardeşten en büyük olanın gözleri mavi isimi Eyüp’dür. Tabii bunun bir efsane kokan yanı var. Akan zaman içinde köyün adının kayıtlarına ilk olarak 1667-1668 yıllarında Manisa şer’iyye sicillerinde (kadı kayıtları) rastlanmaktadır. Bazı kaynaklarda da köy halkının IV. Murad zamanında bu yöreye Sivas’tan zorunlu gönderilen Erdebil’de (İran) Kurduğu tekkesi göçebe Türkleri olduğu yazar.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Fotoğraf amacıyla ilk ziyaretim Atatürk Organize Sanayi Bölgesi (İAOSB) fotoğraf kulübü ile oldu. Sabah saat sekizde İzmir’de başlayan yolculuk Sart harabeleri, Salihli çingene mahallesindeki kısa bir turdan sonra Gökeyüp’te geçirdiğimiz keyifli bir zaman içinde güzel fotoğraflarla son bulmuştu. Daha sonra tekrar edilen gezilerle düzenlediğimiz fotoğraf sergisini organize sanayi bölgesinde açmıştık. Fotoğraflar da satışa sunuldu. Elde edilen gelir İAOSB eğitim ve sağlık vakfına aktarılmıştı.

Köye varan yokuş bittiğinde yol çatala ayrılır. Sağa sapmanız gerek. Bu yol direkt meydana çıkar. Diğeri ise köyün dar sokaklarına girer. Neticede küçük bir meydan ve meydanda köşeye yerleşmiş yolu ve baraj gölünü gözetleme kulesi gibi yer alan bir kahvenin önüne varılır. Genelde köye çıkan arabalar aşağıdan görüldüğünde muhakkak kahve önünde birkaç kişi karşılama için hazırdır.

Herkesin birbirini tanıdığı, hayatın birlikte sürdüğünü köy sakinlerinin birbirlerine olan davranışlarından anlarsınız. Ayağınız toprağa değdiği andan itibaren hemencecik sizi de içlerine alıverirler, onlardan biri olursunuz. Öyle ki sizin olsa anlatmayacağınız dertleri ve hüzünleri paylaşıverirler. Ortalıkta kimse görünmese de kayrak taşlı evler sizi çağırır, yaklaşırsınız ve evlerin kapıları açılıverir. Her girdiğiniz evin ferdi olursunuz. Kırk yıllık dost gibi sohbete dalarsınız. Anlatırlar da anlatırlar, dinler de dinlersiniz… Artık zaman yoktur.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Göğe yakın köyün insanlarının gözleri de gök gibidir. Geçim kaynakları hayvancılık, tütün, tarım (özellikle son zamanlarda çilek) olsa da “Çömlekçilik” ana işleridir. Her evin altında, çömlekçiliğin ilk zamanlarındaki gibi ilkel yöntemlerle çömlek yapan kadınları görürsünüz. Gökeyüp çömleklerini ilgi çekici ve değerli kılan da bu ilkel yöntemlerden vazgeçmeden bu işin kadınlar tarafından sürdürülmesidir. Erkekler malzeme temin eder, hazırlığa yardım eder ve kenarda otururlar. Çömlekleri kadınlar yapar
.
Birçok çömlekçiye sormama rağmen kullandıkları toprak hakkında bilgi vermek istemeyip lafı çevirip durdular. Belki de toprağın teknik adlarını bilmiyorlardı. Sadece nerede olduğu ve hangi toprağın çömlek yapımında kullanıldığı önemliydi. Ancak toprak bilgisi akademik çalışmalarda yer alıyor. “Sakızlı toprak” dedikleri kırmızı kil ile “mengele” dedikleri mika gibi parlak gri bir toprağı karıştırırlar. Mengele taş parçaları gibidir. Önce bunlar ufalanır. Bu karışım Gökeyüp’e özgündür. Bir Ödemiş pazarı fotoğraf turumda güveç kapları satan birini görmüştüm. Yaklaştım ve çömleklere şöyle bir baktım; “Gökeyüp’mü?” diye sordum. Adam şaşırmış bir ifadeyle başını sallayarak “Evet” dedi. Yani diyeceğim Gökeyüp çömleklerini nerede olursa olsun tanırsınız.

Çömlek tezgâhlarının teknolojik gelişmesinden de kısaca bahsetmek gerek. Gökeyüp’te ilkel tezgâhların ikinci tipi kullanılır. Bu tezgâh, yine kilden yapılmış bir hafif dışbükey dairesel altlıktır. Buna “dönek” denir. Elle çevrilir. Bu tip kullanımın yaygın olduğu yerler Elâzığ Palu ilçesi Burgudere köyü, Eskişehir Mihalıççık ilçesi Gökçeayva ve Sorkun köyleri ile Elâzığ Sivrice ilçesi Uslu köyüdür.

Gökeyüp kadınlarını çömlek yaparken izlemek ayrı bir keyiftir. Etrafı görmüyorlar. Elleri inanılmaz bir maharetle çömlekleri oluştururken bir taraftan da sizinle, orada olduğunuzu düşünmeden sohbet ediyorlar. Sanki kendi kendine konuşma, bir nevi terapi.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Çömlek denilince aklımıza “Bunun çeşitleri var mıdır?” sorusunun gelmesi normaldir. Cevabı ise; vardır. Küçük çömleklere “mıkır” denir. Çapı 10-15 cm civarındadır. Eğer çap 20 cm olursa adı “arapbaşı” oluyor. 25 cm çap “sayı”, 30-35 cm çapa gelince çömleğin adı “abarak” olur. En büyük boy da “düğün çömleği” dir. Sipariş üzerine yapılır. Çapı 50-60 cm olur. Bir de yoğurt için yapılan “yüzlük” vardır. İşin ilginç yanı nedir, biliyor musunuz? Bu ölçüleri kadınlar göz kararı el ayarıyla yaparlar…

Gökeyüp köyü kadını cabbardır. Elinde hamur da vardır erkek işine de karışır. Motosikletin tepesinde sırtında çocuğuyla gördüğümde şaşkınlıktan neredeyse fotoğrafını çekemiyordum. Dağın tepesinde, kargacık burgacık dar yollarda motosiklet üzerinde kadınımız. Türk kadını. Şimdi bir an gözlerinizi kapatın, hayalinizde bir kurtuluş savaşı fotoğrafı canlandırarak kadınlarımızı düşünün…

Salihli belediyesinin düzenlediği ikinci Salihli Fotoğraf Buluşmasında arka arkaya iki gün uzun bir süre köyde kaldım. Bu sefer önceden çektiğim fotoğraflar bastırılmış ve sahiplerine vermek üzere elimdeydi. Meydanda bir hazırlık telaşı var ki sormayın gitsin. Nişan töreniymiş. Bir taraftan sofralar kuruluyor, diğer taraftan kazanlar kaynıyor. Köyde iki tur daha atıp geldim. Yemek başlamıştı.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Ben elimde fotoğraflarla masa masa dolaşıp bulduğum köylülere teslimat yapıyorum. Fotoğrafları ellerine aldıklarında önce sevinç nidaları yükseliyor sonrasında masadakilere gösterilerek hep birlikte fotoğrafın çekildiği güne gidiyorduk. Fotoğrafı olmayanlar da bakmak istiyorlardı. Bakanlar ise fotoğraftaki insanları “bu dayımın yeğeni, bu amca oğlu, Fatma’nın kızı” diye adlandırıp durdular. Sizin anlayacağınız herkes iç içe. Ve tabii her masadan da yemek için davet alıyordum. Nihayetinde bir tanesine oturdum. Etli nohut, pilav, keşkek ve helva. Yemek tabakları ortada ve hep beraber kaşık salladık. Arkasından taze demlenmiş çay. Bir ara ortalığı telaş aldı. Kadınlar erkekler

ellerinde bohçaları getirip yemek masalarından açılan orta yere bırakıyorlardı. Bir yandan da kadınların bir kısmı hızlı hızlı bohçaları açarak içinden çıkanları iplere sermeye başladılar. Bunlar nişanlanan çifte gelen hediyelerdi. Değişik bir ritüel. İlk defa karşılaştım. Genç nişanlılar oturmuş ilgiyle seyrediyorlardı. Seyretmekle fotoğraf çekmek arasında tereddütte kaldım. Aralarına girmeye çalışıyorum ne mümkün… Biraz fotoğrafladım. Sonrasında köyün sokaklarına dalıp evlerin kapılarını tekrar çalmaya başladım. Elimde fotoğraflar. Beni gören diğer fotoğrafçılarda şaşkınlık var. Anlattım artık köyle olan ilişkimi.

Gökeyüp çömleklerinin zorlu bir üretim süreci vardır; önce malzemelerin getirilmesi ve çömlek yapımına hazır hale getirilmesi gerekir. “Mengele” erkekler tarafından batı yönündeki Mengele tepesinden veya barajın güneyinden traktörlerle getirilir. Killi kırmızı toprak ise daha yakındadır. Killi toprak çamur haline gelecek şekilde ıslatılır. Sonrasında mengele ilave edilir. Hamur hale getirilir. Kurumasın diye üzerine ıslak bezler konulup dinlenmeye -bana göre demlenmeye- bırakılır.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

İkinci aşama “biçimlendirme” ya da çömlek yapımı” yukarıda bahsettiğim “dönek” üzerinde elle yapılır. El aleti “kılınç “dedikleri tahta parçasıdır çapakları almak için ya da çaputtur (yüzeyi düzlemek için). Başka bir alet kullanılmaz. Sadece parmaklar çalışır…

Açık havada güneşe yatırılan çömlekler kısa bir süre sonra elden geçirilerek (her tip için değil) “kulplama” yapılır fazlalıklar “kırkazımak” yapılır. Güneşte iyice kurutulan çömlekler “tepinen” olmuştur. Bunlar geniş avlularda pişirilmek üzere üst üste piramit gibi yığılır. En üste ve yanlara odunlar, çalı çırpı konularak yakılır. Bu da en ilkel yöntemdir (Menemen’de oldukça büyük fırınlar vardır). Pişen çömlekler uzun çubuklarla kenara alınır. Pişme devam ederken zorlu bir sürecin sevinci kadınların yüzüne yansır. Bunun keyfini kadınlar yakında bir ağacın altında oturur gözleri pişen çömleklerde sohbet ederek yaşarlar.

Evin birinde toplanmış tütünler vardı. Evin kadını bu tütünleri tüccarın bıraktığı büyük torbalara tıkıştırırken sohbete daldık. Birkaç kare fotoğraf çektim. Kadın dayanamadı ve “Oolum, bak sen, bu fotoğraflarımızı verecen mi?”. Tabii ki getireceğim, nooldu ki?” diye sorunca devam etti; “Bi kızlaa vaadı. Geticez dediler geemediler”. Girdiğim diğer bir evde doksanını geçmiş yaşlı bir teyze vardı. Kızı, gelini ve torunlarıyla oturuyorlarmış. Onun daha önce sokakta çektiğim fotoğrafını verdim.

Fotoğrafın önemli ve ilgi çekici el sanat dalı: Çömlekçilik

Çok sevindi. Yine fotoğrafladım. Kızlarıyla da çekim yaptım. Aradan geçen yıllara rağmen hala gülebilen gözleri ışıl ışıl olan teyzeye “bekle beni fotoğraflarını getireceğim” diyerek kapıya seğirttiğimde arkamdan seslendi; Beklicem seni, gel…

https://500px.com/photo/287825095/Reflection-02-by-Okyar-Atilla?ctx_page=2&from=user&user_id=9820353

İzmir civarında gezdiğim birçok köyde olduğu gibi Gökeyüp’de de gençler hızla şehirlere kaçıyor. Köyün yaşlı bir nüfusu var. Ve bunu sürekli dillendiriyorlar. Çömlekçiliğin devamı konusundan kaygılarını anlatıyorlar. Şehirde durumunu düzelten köydeki evini elden geçiriyor. Tespit ettiğim AOSB fotoğraf projesinin basında da yer almasından sonra yoğun fotoğraf turlarının köye düzenlenmeye başlamış olması. Bunu köylüler “çok gelen olmaya başladı” diye ifade ediyorlardı. Kim bilir, belki bu ziyaretçilerden köye yerleşmeyi de seçenler olur.

Son olarak çömlekçilik konusunda bulduğum yayınlardan okuyup öğrendiğim çömlekçilik yörelerini sizinle paylaşayım. Ola ki yakında olanınız vardır. Gidip bizden selam söylemek istersiniz: Eskişehir’in Sorkun köyü, Nevşehir, Avanos, Adapazarı, Bursa, Balıkesir, Menemen, Kütahya, Konya, Diyarbakır, Elazığ’ın Uslu köyü, Gümüşhane’nin Dölek köyü, Bilecik ilinin Pazaryeri ilçesine bağlı Kınık Köyü. Ne yazık ki il adları olan yerler hakkında daha detaylı bilgi bulamadım. Eğer siz bulursanız paylaşmanız bizi sevindirir.

Kaynaklar

Salihli Gökeyüp Köyünde Gelenekse Çömlekçilik, Ay, M. Ecem, Akdeniz Sanat Dergisi, 2013, Cilt 6, Sayı 11

Tarih Öncesi Çömlekçiliğin Halen Yaşadığı Bir Merkez: Gökeyüp, Prof. Çizer, Sevim, Araş. Gör. Yarol, Yasemin, Seramik Federasyonu Dergisi, Kasım-Aralık 2005, No:12, ISBN: 1304-6578

Kırsal Yerleşim Coğrafyası Açısından Bir Araştırma: Gökeyüp Köyü (Salihli-Manisa) Ve İlkel Çömlekçiliğin Köy Ekonomisindeki Yeri, Füsun Baysal

Anadolu’da Yaşayan İlkel Çömlekçilik, Güner, Güngör, Ak Yayınları Kültür Serisi; 16-5, İstanbul, 1988.

Anadolu’da Yasayan ilkel Çömlekçilik, Sunucu, Deniz, (Karasu, Menemen, Gokeyup) DEU, GSF, USB, Seramik-Cam Anasanat Dalı (Yayımlanmamış Bitirme Ödevi) izmir-1991 s: 46

http://www.katpatuka.org/ilkel/5-2-gokeyup.shtml

Yeni içeriklerden haberdar olmak istiyorsanız hemen abone olabilirsiniz.

Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyiniz.

Okyar Atilla
Geçmişte bir ara mühendisti. Şimdi tam zamanlı yönetici, gerçek zamanlı fotoğrafçı. Gündem "Fotoğraf" ise akan suları durdurur. Seyahat denildiğinde kapının önündedir. Klasik müzik ve kitap olmazsa olmazıdır. İki sokak köpeği, muhtelif sayıda kedi ile sürekli temas halindedir. Hızını alamadı mı dağda bayırda bulduğu gerçek köpeklerle konuşur. Sürekli sorgular. Merak ettiği bir konu olursa elinden kimse alamaz. "Bilgi ve sevgi paylaştıkça çoğalır" ilişkilerinin ana fikridir.
avatar
  Abone ol  
En Yeniler Eskiler Beğenilenler
Bana bildir
Sebahattin Demir
Yönetici

Sevgili Okyar,

Sitemizde fotoğrafçılıkla ilgili salt teknik bilgiler yerine konunun uzmanlarından fotoğraf sanatı ile ilgili yazılarımız, senin ustalar ile sohbetlerin ve bu yazı gibi belgesel niteliğinde fotoğraflı yazılar, blogumuzu zenginleştiriyor.

Çok güzel fotoğraflar ve anlatımın için tebrik ve teşekkürler.
Selamlar, sevgiler

Muharrem U
Ziyaretçi
Muharrem U

hocam kapadokya tarafinda boyle bir koye fotograf turuna katilnistim ben de..sizin resimlere bakinca benimkiler komik kaldi 🙁 … emeklerinize saglik.saygilarimla

Öner BÜYÜKYILDIZ
Ziyaretçi
Öner BÜYÜKYILDIZ

Büyük bir keyifle, bir çırpıda okuyuverdim.
Hem bilgilendirici, hem oralara gitmişiz gibi samimi bir anlatım olmuş.
Ellerinize sağlık Okyar bey. Çok teşekkür ederim.

Selam ve Saygılarımla.

Osman Zihni ERENLER
Ziyaretçi
Osman Zihni ERENLER

Fevkalade yararlandığım, çok şey öğrendiğim güzel bir makale. Emekleriniz için teşekkürlerimi sunuyorum. Sağlıcakla kalınız.

Yasar Aykac
Ziyaretçi
Yasar Aykac

Okyar Bey Merhabalar,
Sayenizde Manisa’dan geçerken yol kenarındaki kavun pazarları dışında odaklanabileleceğimiz bir hikayemiz oldu diyebilirim.
Her ne kadar farklı bir konu gibi görünse de yazınız bana Köy Enstitüleri’ni hatırlattı, devam etseydi daha refah ve daha mutlu bir ülke olmamız mümkünken her köyün merkezine köy kahvesini konumlandırmayı başardık.

Bilgi ve insan sevginizi bizlerle paylaşarak çoğaltığınız için teşekkürler,

Sevgiler.

Hakan Kalyoncu
Ziyaretçi
Hakan Kalyoncu

Harika bilgiler . Notlar alarak okudum ağabey, ellerine sağlık. =)

ÖZEL MAKALE

Fotoğraf ve Propaganda

Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp
Günümüz dünyasında görsellik, iletilerin yayılmasındaki en önemli unsurlardan biri olarak, ortak dil oluşturmaya zemin hazırlamaktadır. Görselliğin bu derece ön planda oluşu hiç kuşkusuz etki alanının geniş olması, dikkate değer bulunuluşu, bellekte uzun süre kalması, gerçek oluşu gibi konuları da beraberinde getirmektedir. Fotoğrafın ilk çıktığı yıllarda “gerçeklik” ve “inandırıcılık” gücünden hiç şüphe edilmemekteydi. Dolayısıyla kuşkusuz bir inançlar silsilesi, adeta sosyal bir belgeydi.

EDİTÖRÜN SEÇTİĞİ

Yeniden Kadrajlama Tekniği ile Fotoğraflarınızı Geliştirin

Yeniden Kadrajlama Tekniği

Yeniden kadrajlama, ana odak noktasını kullanarak konuya odaklanmak ve elinizi deklanşörden çekmeden konuyu kadrajınızdaki başka bir yere yeniden konumlandırarak ideal kadrajı oluşturup fotoğrafı çekmektir.

POPÜLER İÇERİKLER

Arthenos | Diyafram nedir, fotoğrafta diyafram ayarları nasıl yapılır, alan derinliği nedir, ISO nedir, perde hızı nedir, doğru pozlama nedir

Diyafram Nedir? Fotoğrafta Diyafram Ayarları

Diyafram nedir?Objektiflerin önüne monte edilmiş, fotoğrafını çekeceğiniz objeden yansıyan ışınların, aynanın veya algılayıcının üzerine ne yoğunlukta düşeceğini belirleyen...
Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp

Fotoğraf ve Propaganda

Pozlama Ölçüm Modları

Pozlama Ölçüm Modları

ISO Nedir, Fotoğrafı Nasıl Etkiler?

ISO Nedir, Fotoğrafı Nasıl Etkiler?

Buna benzer birçok yazı
E-Posta Kutunuza
gelsin ister misiniz?

Bültenimize abone olun, yeni içerikler ilk size gelsin.

Teşekkürler. Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyin.