Fotoğraf ve Propaganda

-

Günümüz dünyasında görsellik, iletilerin yayılmasındaki en önemli unsurlardan biri olarak, ortak dil oluşturmaya zemin hazırlamaktadır. Görselliğin bu derece ön planda oluşu hiç kuşkusuz etki alanının geniş olması, dikkate değer bulunuluşu, bellekte uzun süre kalması, gerçek oluşu gibi konuları da beraberinde getirmektedir. Fotoğrafın ilk çıktığı yıllarda “gerçeklik” ve “inandırıcılık” gücünden hiç şüphe edilmemekteydi. Dolayısıyla kuşkusuz bir inançlar silsilesi, adeta sosyal bir belgeydi. Fotoğrafı, konunun gerçek bir belgesi olarak tanımlayan Berger, fotoğrafın yalnızca bir imge, gerçeğin bir taklidi olmadığını, gerçeğin kendisinden doğrudan doğruya çıkarılmış bir an olduğunu ifade etmektedir. Fotoğraf anın ölümsüzlüğünü ifade etmekteydi. Camera Work grubu, fotoğrafın, onu çeken kimsenin ruhsal yapısıyla, objektifin önündeki gerçekliğin bir etkileşimi olarak ortaya çıktığını vurgulayarak, bu görüntünün yaratıcısının fotoğraf makinesi değil, fotoğrafı çeken kimse olduğunu savunmuştur. Camera Work’a göre fotoğraf, var olan gerçeklik değil, fotoğrafçının gerçekliğidir. Eğer gerçeklik dünya gerçekliği değil, fotoğrafçının var olan görüntülerden ayıkladığı gerçeklik ise ideoloji sorunsalı önemli bir yer teşkil etmektedir.

Fotoğraf kullanım alanları ve biçimleri de, bize sunuluş bağlamları ile onlardan nasıl etkilendiğimizi ve onları nasıl algıladığımızı doğrudan tanımlamaktadır. Böylelikle fotoğrafa müdahale nerede ve ne için kullanılacağına göre farklılaşmaktadır. Öncelikle fotoğrafik manipülasyon, belge niteliği taşıyan fotoğrafların propaganda amaçlı kullanımlarında daha etkili olabilmektedir. Çünkü belge görevi gören fotoğraflar o anda orada var olan anı belgelemektedir ve gerçek, fotoğraflarda görünmektedir.

Tarihe bakıldığında propaganda amaçlı ilk savaş görüntüleri 1856 yılında meydana gelmiş olan Kırım savaşına dairdir. Ayrıca bu savaşı belgeleyen Roger Fenton ilk embedded fotoğrafçıdır. Prens tarafından savaşın iyi yanlarını göstermesini ve kesinlikle ceset fotoğrafları görmek istemediğini belirterek bir nevi savaşın gerçek izlenimsel seyrini değiştirmeye yönelik bir tutum sergilemiştir. Prens’in amacı halkın tepkilerinin değişmesini ve Prens’e olan güvenin artmasını sağlamaktı.

Bir diğer gerçekliğin farklı bir şekilde sunulduğu ya da değiştirildiği durum ise Amerikan İç Savaşı’nda, Mathew Brady’nin savaş bölgesinden çektiği fotoğraflarda görülmektedir. William Frassanito araştırmaları sonucunda, Haziran 1861 Bull Run Muharebesinde Mathew Brady’nin çektiği iki fotoğrafın manipülatif olduğunu ortaya koymuştur. İlk fotoğraf, oturan ve ayakta duran kişilerin olduğunu göstermektedir. “Confederate Dead on Matthews Hill – Metthews Tepeleri Üzerindeki Ölü Müttefikler” başlığını taşıyan ikinci fotoğraf da ise aynı askerler, haziran ayında, kalın paltoları ile öldürülmüş rolü yaparak yerde yatmaktadırlar. Fotoğraf bir durumu saptama konusunda üretilmiş olsa da gerçekliği ne kadar gözler önüne serdiği tartışmalıdır.

Mathew Brady’nin bir diğer manipüle edilmiş fotoğrafı Lincoln Portresidir. Brady bu portrede Lincoln’i olduğunda daha orta boylu göstermiş, bazı rötuşlarla ağırbaşlı, bilge, devlet adamına yakışır ve merhametli görünmesini sağlayarak, yüzündeki sert çizgilerini yumuşatmıştır.

Bu fotoğraf mitinglerde, gösterilerde kullanılmış, rozetleri basılarak satışa sunulmuştur. Pek çok Amerikalı Lincoln’e benzemeye çalışmış, hatta onu Saint Paul’den sonra en büyük adam olduğunu söylemiştir.

Mathew Brady - Lincoln

Fotoğrafı ideolojik olarak tarihte başarılı olarak kullanan bir diğer isim ise Hitler ve onun Nasyonal Sosyalist Parti yöneticileridir. Hitler iktidara geldikten sonra tüm devlet dairelerine asılmasını şart koştuğu fotoğrafta kullanılan ışık ve başarılı kompozisyon sayesinde güçlü bir lider imajı yansıtılıyordu. Bu tür algı oyunlarıyla toplumu yönlendirme ve yeniden şekillendirme olarak tasarladıkları düşünce sistemleriyle artık gerçekliğin yerine dönüştürülmüş gerçekliğin görüntüleri geçmiş oluyordu. 

Heinrich Hoffman - Adolf Hitler

Hienrich Hoffman’ın çektiği fotoğrafta her ne kadar çekilen görüntüdeki kişi her şeyi ile gerçek olsa da kullanılan ışık ve yönü, kompozisyon tercihi, fotoğrafçının alt açıdan yücelterek fotoğrafı çekmesi ve figürün beden dili ile ideolojik düşünce sistemi örtüşmektedir.

Yine aynı dönemlerde Leni Riefenstahl, Nazilerin propaganda filmlerinin yönetmeniydi. En akılda kalan görüntüleri Hitler’in meydanlardaki halka ateşli konuşmalarıdır. Işığı çok iyi kullanması ve aynı zamanda da çok etkileyici kompozisyonlar kurmasından dolayı Nazi propagandalarına ciddi katkıları olmuştur. Savaş sonunda Nazi estetiği oluşturmakla suçlandı. Nazi’lerin yükselmesinde ve çok fazla kitleye yanıltıcı ve kurgulanmış görseller ile ulaşmasında payı tahmin edilenlerin çok ötesindeydi.

Her fotoğraf fotoğrafçısından izler taşır ve onun dünya görüşünü ortaya koyar. Olayı ele alınışından tutunda fotoğrafik tekniğe kadar ideolojisini çerçeveye yansıtır. Belgesel fotoğrafçılar; hükümetlerin ideolojilerine karşı ya da doğru bildiği görüşlerinden vazgeçmeden hümanist tavırla objektiflerini insanlığa tarafsız bir şekilde çevirirler. Bu fotoğrafçılardan biri de Fransız savaş fotoğrafçısı Catherine Leroy’dir. Vietnam savaşı o ve diğer fotoğrafçılar için çok özeldi. Çünkü diğer savaşlara benzemiyordu. Basın ilk ve son kez özgürdü. Bu daha önce hiç görülmemişti ve asla bir daha da olmayacaktı. Burada ilk kez cephe de fotoğrafçılar olay örgüsünü anlatmakta özgür bırakıldılar ve savaşın o soğuk ve acımasız yüzünü üzerlerinde hükümetlerin ideolojik baskıları olmadan anlattılar. Leroy burada çok önemli fotoğraflara imza attı. Savaşa yollanan insanların 2 – 3 metre kadar yanlarında onlarla aynı duygu ve düşünceleri hissederek deklanşöre bastı. Burada ne işlerinin olduğunu sorgulayan gözlerle ona bakan genç askerlerin fotoğraflarını çekti. 1967 yılında “Acı İçindeki Asker” isimli seri fotoğrafı Vietnam savaşı sırasında çekerek insanların yüzüne savaşın acımasızlığını tokat gibi vurarak göstermiştir.

İdeolojik düşünce sistemleri kendi varlıklarını benimsetmek ve devam ettirerek geniş kitlelere yaymak için her türlü kitle iletişim aracını kullanmaktan sakınmazlar. Müzik, spor, edebiyat, resim vb. gibi olan bu masum araçlar yeri geldiğinde ideolojik düşünce sistemlerine hizmet etmektedir. Bu bağlamda 10 Ekim 1967 de dünya ajanslarına bir fotoğrafla birlikte flaş haber düştü. Habere göre dünyaca ünlü, efsane gerilla “CHE” Guevara öldürülmüştü. Ajanslara düşen fotoğrafa göre haber gerçekti ve haberin doğruluğu da zaman geçtikçe artıyordu. Guevara’nın hangi koşullarda yakalanıp öldüğü bilinmiyor. Fakat ölümünden sonra cesedine yaptıklarına bakarak, eline düştüğü insanların kafa yapısı hakkında fikir edinebiliriz. Önceleri ceset saklandı. Sonra sergilendi. Daha sonra kimsenin bilmediği bir yere gömüldü. Oradan da çıkarıldı ve yakıldı. Ama yakmadan önce daha sonra yeniden teşhis edebilmek adına parmaklarını kestiler. Bu yapılanlar aslında bize öldürdükleri kişiden yani cesetten korktuklarını da düşündürmektedir. Yayınlanan fotoğrafta amaç, bir efsaneye son vermekti. Bunu da o anın fotoğrafı çekip dünyaya servis ederek yapmayı planladılar. Fotoğrafın kurgusuyla Rembrandt’ın Dr. Nicolaes Tulp’un Anatomi Dersi adlı tablosu arasında ciddi benzerlikler vardır. Cesetlerin bedensel duruşları aynı şekildedir. Profesörün yerini Askeri üniformalı, burnunu mendiliyle kapamış albay almış. Onun solundaki iki kişi kadavrayı profesörün solunda, en yakınında duran iki doktor gibi, aynı yoğun ama duygusuz İlgiyle seyrediyorlar. Rembrandt’ın tablosunda daha fazla kişinin olduğu doğrudur fakat fotoğrafta da kadraja girmeyen kişilerin var olduğu da bilinmektedir. Buradan hareketle her iki eserde de öncelikli amaç ölüyle ders vermektir. Birinde tıbbın ilerlemesi ve insanlığın faydası için kullanılırken, bir diğerinde ise siyasal bir uyarı ve ideolojik olarak her zaman güçlü olduklarını göstermek için fotoğraf kullanılmıştır.

Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp
Rembrandt’ın Dr. Nicolaes Tulp’un Anatomi Dersi

İdeolojik düşünce bir şekilde kendini geniş kitlelere yaymak ve görüşünü kabul ettirmek için uzun yıllar ses getirecek kalıcı görsel hafızalar oluşturur. Bu görsel hafızalar o kadar etkilidir ki uzun yıllar geçtiğinde dahi etkilerini sürdürmekte ve hatta diğer ideolojik sistemler tarafından da bu görsel hafızalar taklit edilmektedir.  

Düşünce sistemleri ve amaçlar doğrultusunda fotoğraf anlatılmak istendiği gibi şekillenebilir. Temelde fotoğraf yalan söylemez ama fotoğrafçısı yalan söyler mantığından yola çıktığımızda karşımıza düşünce sistemlerinin ürünü olan ideolojik fotoğraflar başka bir değişle gerçeğin saptırıldığı fotoğraflar çıkar. Bu da egemen iktidarın ya da kişilerin kendi düşünce sistemlerini kitlelere aktarmak ve benimsetmek amaçlı uygulamalarıdır. Sonradan yaratılan gerçek bu yollarla biçimlenmektedir.

Yeni içeriklerden haberdar olmak istiyorsanız hemen abone olabilirsiniz.

Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyiniz.

avatar
  Abone ol  
En Yeniler Eskiler Beğenilenler
Bana bildir
Emre KARAYAZGAN
Ziyaretçi
Emre KARAYAZGAN

Kıvanç Bey merhaba;

Çok bilgilendirici ve vizyon katan bir yazı. Teşekkür ederim.

Önder Köktürk
Ziyaretçi

Eline sağlık Kıvanç. Fotoğrafın sosyolojik etkileşimi ve çoğu kişinin belki ilk kez bu makale ile farkına varacağı yada biraz daha aydınlanma yaşayacağı ilginç bir konu seçmişsin.

Sebahattin Demir
Yönetici

Değerli dostum,

Çok değişik ve etkileyici bir yazı olmuş.
Fotoğrafın başka bir yüzünü görmemizi sağladın.
Kalemine sağlık,
Teşekkürler.

Öner BÜYÜKYILDIZ
Ziyaretçi
Öner BÜYÜKYILDIZ

Teşekkür ederiz Kıvanç bey, ellerinize sağlık.
Fotoğrafın gücü ve etkisi tartışılmaz, bu gücün doğru ellerde ve iyiliğe yönelik olarak kullanılması temennisi ile.
Selam ve saygılarımla.

Okyar Atilla
Ziyaretçi
Okyar Atilla

Sevgili Kıvanç güzel ve düşündürücü bir yazı. Eline sağlık. “Öğrenme” işlevinde beş duyunun etkisine bakıldığında görme %75, işitme % 13 olarak ifade ediliyor. Yani insanlara bir şey gösterirsen akılda kalması çok daha yüksek oranda oluyor. Hele bu geçmişte yaşanan bir olayı anımsatacak şekilde (Rembrant’ın tablosu) yapılırsa etkisi daha da artmaktadır. Dolayısıyla görsel sanatlar -yazında belirttiğin gibi- propaganda aracı olarak çok önemlidir. Hele şu andaki teknolojik imkanlarla görüntü üzerinde yapılabilen oynamaların kolaylığını da düşünürsek “artık gördüğüne de inanma” demek çok yanlış olmayacaktır.

Eğer görsel sanatlar doğru ellerde işlevsellik kazanmışsa, bu sefer de siyasilerin ve bağnazların korkulu rüyası haline geliverir. Ne yazık ki fotoğraf, üzerinde -teknolojik imkanlarla- en fazla polemik yapılacak özelliğini git gide arttırarak gerçekliğini yitirir. Artık her fotoğrafa “acaba ne kadar maniple edilmiş?” diye bakar duruma geliriz. Aslında benzer şey heykel ve resim yapan robotların ortaya çıkmasıyla da söz konusudur. Bunların hepsi planlı olarak güç odaklarına hizmet eden bir durumdur.

Sevgi ve saygılarımla

Not: Fotoğraf kelimesi Kıvanç’ın yazısında ele aldığı “belgesel özelliğe sahip fotoğraf” ve “bilgilendirici, yönlendirici amaca (motive edici) hitap eden fotoğraf” olarak kullanılmıştır.

Okyar Atilla
Editör / Yazar
Ömer Çalışkan
Ziyaretçi
Ömer Çalışkan

Bu büyük(!) güç, Irak’ı perişan etmek amacıyla da petrole bulanmış martı, karabatak fotolarını kafamıza kakmıştı. Sonrası malum..

Yasar Aykac
Ziyaretçi
Yasar Aykac

Kıvanç Bey tebrikler, Propaganda yazınız çok güzel ele alınmış ve, her ne kadar erken dönem propagandayı anlatmışsanız da bu haliyle bile “fotoğrafçının gözünden ” Pandora’nın kutusu’nu aralamış oldunuz, erken dönem propaganda medyası olan fotoğraf kullanımı yoğunluğunu günümüzde tv – video yoğunluğuna bıraktı gibi. Benim ilgimi çeken ortalama – sıradan insanın da propaganda’yı kendi görüşlerinin sağlaması olarak kullanması , propagandayı yapan “güç” kadar etkilenen birey de bu güç ile besleniyor gibi… Her toplumda “büyük ağabey”ler var ve kendi ölçeklerinde hem kendi yandaşlarını hemde karşıtlarının görüşlerini etkilemeye çalışıyorlar. Uygarlık tarihinde “farkındalık ” bireye çok az mutluluk ve çoğu zaman üzüntü veren bir süreç olduğunu yazınız bir kez daha hatırlattı.

Makale yazarı

Kıvanç Şen
1983 yılında Edirne’de doğdu ve İlk ve Ortaöğretimini Edirne’de tamamladıktan sonra Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Güzel Sanatlar Resim-iş Eğitimi Öğretmenliği Bölümü’nde lisans eğitimine başladı. 2009 yılında bu bölümden mezun oldu. Yüksek Lisans eğitimini Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Fotoğraf Anasanat Dalı’nda “Fotoğrafik Görüntü Düzenlemede Altın Oranın Etkileri” başlıklı tezi ile birincilikle tamamladı. 2009 yılından beri Halk Eğitim Merkezlerinde, Fotoğraf Kulüplerinde ve Fotoğraf Sanatı Derneklerinde Fotoğraf Eğitmenliği yapmaktadır. Şu an İAOSB (İzmir Atatürk Organize Sanayi) Fotoğraf Kulübü Eğitmenliği ve İFOD’ ta (İzmir Fotoğraf Sanatı Derneği) Fotoğraf eğitimleri vermekte ve atölyeler düzenlemektedir. Birçok ulusal ve uluslararası yarışmalarda 150 den fazla ödül ve derece almıştır. Ayrıca 8 kişisel sergisi bulunmaktadır. Halen Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Güzel Sanatlar Enstitüsü Sanat ve Tasarım Anasanat Dalında Doktorasına devam etmektedir.

“Karar Anı” Üzerine Bir Çift Söz…

The Decisive Moment (Karar Anı)
11
Yeni yazılar, kaynak olan yazının devamı olabildiği gibi bazen tamamen farklı bir konuda yazmaya ışık tutar. Bu sürece okuyucularımızın yorumları da dahildir. İşte sevgili Kıvanç’ın “Decisive Moment/Karar Anı” yazısını okuduktan sonra “Bu pilav daha çok su kaldırır” deyip bilgilerimi, düşündüklerimi kısa bir okuma parçası olarak sunuyorum.

EDİTÖRÜN SEÇTİĞİ

Resim çekmek mi, Fotoğraf yapmak mı?

Resim Çekmek mi, Fotoğraf Yapmak mı?

17
Sıkça yaptığımız gibi yine bir hafta sonu eşimle birlikte Kuşadası'ndayız ve sahilinde nefes kesici bir manzaraya bakıyorum. Her zaman yanımda olan kameramı çıkarıp bu harika görüntünün fotoğrafını çekiyorum:

POPÜLER İÇERİKLER

Sokak Fotoğrafı

Sokak Fotoğrafı

8
Sokakta gerçekleşen fotografik eylem, fotoğrafçıyı negatif konuma düşürmeye çok elverişlidir. Dikkatli ve titiz olunsa bile bazen yanlışa düşülebilir. Bıçak sırtı bir ortam olduğu söylense yeridir. Diğer yandan sokakta gerçekleşen fotografik eylem, bir yığın olumsuzluğa parmak basabilir, problemli halleri işaret edebilir, bu itibarla bireysel ve toplumsal duyarlılığa yol açabilir ve hayatın iyileşmesine vesile olabilir.
Arthenos | Diyafram nedir, fotoğrafta diyafram ayarları nasıl yapılır, alan derinliği nedir, ISO nedir, perde hızı nedir, doğru pozlama nedir

Diyafram Nedir? Fotoğrafta Diyafram Ayarları

ISO Nedir, Fotoğrafı Nasıl Etkiler?

ISO Nedir, Fotoğrafı Nasıl Etkiler?

Buna benzer birçok yazı
E-Posta Kutunuza
gelsin ister misiniz?

Bültenimize abone olun, yeni içerikler ilk size gelsin.

Teşekkürler. Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyin.