Fotoğrafta sanatsal kurgu, fotoğrafçının yaratıcılığının, gözlemlerinin, gördüğünü anlama biçiminin, imgeleme gücünün kendine özgü bir tarzla ortaya koyuşunun ürünüdür. Rastlantısal olmayan, önceden planlanmış, mesaj kaygısı taşıyan ve estetik değerlerle oluşturulan bir fotoğraf türüdür. Sanatçının, zihnindeki fotoğrafa ulaşmak için ışık, nesne ve mekânı bilinçli biçimde düzenlediği bu süreçte, amaç gerçeği belgelemek değil, yeniden yorumlayarak sanatsal bir ifade sunmaktır.

Fotoğrafın bir özü, bir de biçimi olur, öz ne anlattığınız, biçimse nasıl anlattığınızla ilgilidir. Belgeselci kendine göre özün, yani gerçeğin, kurgucu da biçim aracılığıyla duygunun peşindedir. Gördüğünü olduğu gibi görüntülemek belgeselcinin işidir, o, biçimle ilgilenmez. Hatta nesnelliği örselememek adına, fotoğrafa kendinden bir şeyler katmak istemez. Kurgucu da, duyguyu yoğunlaştırmak adına, gerçeği eğip bükmekten, değiştirmekten çekinmez. Böylelikle, belgeselcinin biçimle işi olmaz, kurgucunun da gerçeğe sadakat diye bir derdi kalmaz.

Gerçek katıdır, sabittir, durağandır, onu pek az kişinin sevmesi gayet olağandır. Gerçeği yok ederseniz onu seven insanın ayağını basacak zemini kalmaz. Kurgu ise oynaktır, ucu bucağı, sınırı filan olmaz. Belki de sıkıcı gerçeklikten kurtulan kurgucunun ayağının yere basmaması bundandır. Belgeselci gerçeğe sadıktır, sıkı sıkı tutunur, onu hiç bırakmaz, gerçeği sizden gizlemek ise kurguculuğun şanındandır. Belgeselcinin işi anı yazmaktır, aslında ölümün elinden bir şeyler kurtarmaktır. Kurgucu ise bir özgür ruhtur, tek isteği dilediğince uçmaktır.

Belgeselcinin fotoğrafını gerçeğin tam üstüne koyarsanız bire bir örtüşür, bunu herkes görebilir. Öbürünün fotoğrafının, çıkış noktası gerçek olsa da, sonunda nereye varacağını bir tek kurgucu bilebilir. Belgeselciyle kurgucu fotoğrafı birer ucundan tutup çekiştirir, birinin, yerinde dursun, aman hiç kımıldamasın diye içi titrer. Öbürü, fotoğrafı yerinden etmek, çekiştire çekiştire değiştirmek, sadece kendisinin bildiği yerlere götürmek ister. Birine, size bir belge verdiğinden, gerçeği olduğu gibi gösterdiğinden ötürü saygı duyarsınız. Öbürüne, var olmayan şeyler üzerinden, size duygu dünyanızda alan açtığı için hayran olursunuz. Gerçeği mi daha çok önemsersiniz, hayallerden mi fazlaca etkilenirsiniz, buna kendiniz karar verirsiniz. Bazılarımız gerçeğe sahip çıkar, bu bir tercihtir, bazılarımız gerçeklerden kaçar, bu da başka bir bilinçli tercihtir, geri kalanımız ikisi arasında yaşar, onlardan biriysek hem belgesel hem kurgusal fotoğraf hoşumuza gidecektir.

“Gerçek” sözcüğünün net zıt anlamı “yalan”dır. Ayrıca “sahte, hayal ürünü, asılsız, uydurma” da diyebilirsiniz. Bunların hiçbiri de insanda iyi duygular oluşturmuyor. Hâlbuki şahane bir kurgu fotoğrafa baktığınızda, gerçek olup olmamasıyla ilgilenmezseniz beğeni duyarsınız. O zaman kurguya, “güzel yalan söyleme sanatı” diyebilirsiniz. Sanat ise kısaca, duygu ve düşünceleri göze ve gönle hitap edecek şekilde ifade etme konusundaki yaratıcılıktır. Eğer dünya yeterince güzel olsaydı sanata gerek kalmazdı. İnsan gerçeklerle yetinen bir varlık olsaydı hayallerin peşinde koşmazdı. Albert Camus “dünya aydınlık olsaydı, sanat olmazdı” demiş. Bernard Shaw “sanat var olmasaydı, gerçeğin kabalığı dünyayı katlanılmaz kılardı” demiş. Gerçeklerin arasında boğulmuş haldeyken, nasıl taze bir nefes alabiliriz? Dünyayı getirdiğimiz hali gördükçe, nasıl geleceğe umutla bakabiliriz? Ne demiş Nietzche, “gerçekler yüzünden ölmemek için sanata sahibiz.”

Kurgu, kendiliğinden bir araya gelmiş olmayan, doğallıkla ortada durmayan nesne ve görüntülerin, fotoğrafçı tarafından belirli bir düşünce ve amaçla düzenlemiş olduğu anlamlı bütündür. Bir yeniden anlam üretimidir. Kurgu ucu açık bir izlektir, nereye kadar uzanacağını kimse kestiremez. Gerçeklikten pek az uzaklaşılmışsa gerçekçi kurgudan söz edilebilir. Gerçeği umursamayıp daha başka anlamlar peşinde koşuluyorsa sanatsal kurgu söz konusudur.

Gerçekçi kurguda, ortada var olan nesnel gerçeklik, sonuç fotoğrafın hâlâ en önemli öznesidir. Kurgusal düşünceyle yanına yaklaştırdığımız, ötesine berisine yerleştirdiğimiz başka ögeler onu anlamca besleyen, görsel olarak zenginleştiren şeylerdir. Fotoğraftaki ana öz bu başka şeylerle bütünlük oluşturur, orada var olmaya devam eder.

Sanatsal kurguda, nesnel gerçeklik yalnızca bir başlangıç noktası, bir yola çıkış anıdır. Fotoğrafla işiniz bittiğinde tanınmayacak halde bile olabilir. Artık önemli olan renkler, lekeler, şekiller, desenlerdir. Fotoğraf somut bir gerçeklikten yola çıkmış olsa da bizi yaratıcısının istediği yere götürmüştür. Salt gerçeklikle yetinilirse, sanatsal verilerle beslenen bir tarzla yepyeni görsel açılımlar ortaya koymak mümkün olmaz.

Herkesin bir tercihi olur, kimi belgeselciye, kimi kurgucuya yakın durur. Kurgunun da hem gerçekçisi hem de hayalcisi bulunur. Ben her türlü itirazı göze alarak kendi tercihimi ortaya koyayım: Benim için gerçeğin olanca duruluğuyla ortada olduğu, eşlik eden ögelerin sanatsal bir kurguyla onu zenginleştirdiği fotoğraflar özellikle değerlidir.

Şimdilerde sanatsallık adına kurgunun ayarı kaçtı, üstelik fotoğrafa da yapay zekâ bulaştı. Dedim ya, herkesin bir tercihi olur, belki siz farklı düşünürsünüz, başka türlü fotoğrafları yeğlersiniz. Belki de benim gibi, bir başınıza kalırsınız, fotoğraf hem aklınıza hem gönlünüze ulaştıkça berraklaşır. Zaten Pessoa da şöyle demiş: “Birçok şeyi anlamış olanlar yalnızlaşır!