Hiperfokal Mesafe ve Diyafram Seçimi

10
Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi
Share Button

Manzara fotoğrafçılığının önemli bir öğesi kompozisyon içindeki tüm önemli öğelerin keskin olmasını sağlamaktır. Bu genellikle kameranızdan birkaç metre uzaklıktaki ön plan nesnelerini ve kilometrelerce uzakta olabilecek arka plan öğelerini içerebilir. Bunu elde etmek için fotoğrafta alan derinliği konusuna dikkat etmeniz, sahnedeki ilgi çekici her şeyi yeterince keskinleştirecek kadar büyük olmasını sağlamanız gerekir. Bunu sağlamanın yolu Hiperfokal mesafe kavramını ve Diyafram seçimini iyi bilmekten geçiyor.

Manzaranızdaki tek bir noktayı netlediğinizde aslında makinenizin algılayıcısına (sensörüne) paralel uzanan bir odak düzlemi yaratıyorsunuz demektir. Bu düzlemin önündeki ve arkasındaki her şey teknik olarak net değildir, ancak nesnelerin içinde kabul edilebilir derecede keskin görüneceği bir alan vardır, “Alan derinliği“. Örneğin, aşağıdaki sahnede kamera bir kayaya netlenmiş durumda. Bu nedenle odak düzlemi o kaya boyunca sensöre paralel uzanır ve alan derinliğinin sınırlarını oluşturan kabul edilebilir netlik sınırları bu düzlemin önünde ve arkasında yer alır.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi
Diyafram açıklığı ve netleme noktası için alan derinliğini gösteren teorik bir örnek. Alan derinliği daima odak düzleminin önündeki uzaklığın üçte birini ve arkasındaki mesafenin üçte ikisini oluşturur.

Yukarıdaki şekilde alan derinliği tüm ağaçları kabul edilebilir netlik aralığında yakalamak için yeterli değildir, yani öndeki ağacın yarısından çoğu ve arkadaki tüm ağaçlar odak dışında kalacaktır. Alan derinliği, kendisini oluşturan odak uzaklığı, diyafram ve odak noktasına olan mesafe değişkenlerini kontrol ederek istediğiniz yere kadar kolayca manipüle edilebilir. Alan derinliğine etki eden bir başka faktör makinenizin algılayıcı (sensör) boyutur. Tam kare gövdeler (FF) ile Çarpanlı gövdelerde (Crop / APS-C) alan derinliği hesabı farklı olacaktır. Hesaplama yaparken bu detayı unutmayın. Artık makinenizi satın aldığınıza göre bu faktörü buraya dahil etmeyeceğim. Algılayıcı boyutuyla alan derinliği arasında bir ters orantı olduğunu hatırlatıp bu konuyu geçelim.

Alan derinliğine etki eden faktörler

Odak uzaklığı

Odak uzaklığınız kompozisyonunuzu belirlediği için öncelikle bunun üzerinde duralım. Odak uzaklığınızın değiştirilmesi görüş alanınızı ve dolayısıyla kompozisyonunuzu değiştirecektir. Kompozisyonunuzu belirledikten sonra alan derinliğini değiştirmek için diğer faktörleri seçtiğiniz odak uzaklığındayken ayarlamanız gerekecektir. Kısa bir odak uzaklığı yani geniş açılı bir lens ile çekim (örneğin 14mm) uzun bir odak uzaklığından, yani telefotoya (örneğin 200mm) kıyasla daha geniş bir alan derinliği verecektir. Başka bir deyişle;

Çekim yaptığınız lensin odak uzaklığı ne kadar büyürse alan derinliğiniz o kadar azalacak, lensin odak uzaklığı küçüldükçe alan derinliğiniz artacaktır. 

Bunu şöyle bir örnekle pekiştirebiliriz:

Kullandığımız gövde Nikon D810 ve objektifimiz AF-S Nikkor 70-200mm f/2.8G ED VR II olsun. D810 Tam kare yani Full Frame bir algılayıcıya sahiptir. Diyaframı f/11 olarak ayarlayalım. Makinemizi bir üçayak (tripod) üzerine sabitleyelim.

İlk olarak lensimizi 70mm odak uzaklığına ayarlayalım. 5 metre uzaktaki bir nesneyi netleyelim. Bu durumda Alan derinliği 3.87m olacaktır. Yani, kameramızdan 3.73m uzaktan başlayıp (nesnemizin önündeki alan) ile kameramızdan 7.53m uzağı arasında kalan 3.87m’lik kısım net olacaktır (Aşağıdaki şekil). Bu alanın önünde ve arkasında kalan alanlar flu olacaktır.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Şimdi hiçbirşeyi değiştirmeden lensimizi 200mm odak uzaklığına ayarlayalım ve yine 5 metre uzaktaki nesneyi netleyelim. Bu durumda Alan derinliği 0.41m oldu. Yani, kameramızdan 4.8m uzaktan başlayıp (nesnemizin önündeki alan) ile kameramızdan 5.21m uzağı arasında kalan 0.41m’lik kısım net olacaktır (Aşağıdaki şekil). Bu alanın önünde ve arkasında kalan alanlar flu olacaktır.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Buradan da görüleceği gibi; lensin odak uzaklığı arttıkça alan derinliğimiz azaldı. Herşey aynı olacak şekilde, 70mm’de yaptığımız çekimde 3.87m’lik bir alanı net olarak alırken, 200mm’de net aldığımız alan 0.41m’ye düştü.

Diyafram açıklığı

Alan derinliği kontrol etmede en belirgin faktör diyafram değeridir. Daha kısık bir diyafram yani daha büyük f/sayısı size daha büyük bir alan derinliği verecektir. Daha açık bir diyafram yani daha düşük f/sayısı size daha küçük bir alan derinliği verecektir. Görüntüyü bozmadan maksimum alan derinliğini elde etmek için optimum diyaframı seçmek önemlidir. Yani size kompozisyonunuzda net olmasını istediğiniz öğelerin tamamı için f/11 diyafram yeterliyse bu sahneyi f/22 ile çekmek gereksizdir ve çok kısık diyafram nedeniyle fotoğrafınızda gereksiz bozulmalarla karşılaşabilirsiniz.

Netleme noktasına uzaklık

Belirli bir odak uzaklığı ve diyafram ile kombinasyon halinde o netlemenin nereye, hangi mesafeye yapılacağına karar vermek alan derinliğini etkiler. Netlediğiniz nokta ile kameranız arasındaki mesafe arttıkça alan derinliği de artar. Bu nedenle, doğru işlem; öncelikle lens odak uzunluğu (yani kadrajımız) belirlendikten sonra alan derinliği için diyafram ve/veya netleme noktası kombinasyonunu kullanmaktır.

Hiperfokal Mesafe

Tüm çerçevenin net (iyi, “kabul edilebilir derecede keskin”) olmasını garanti etmenin bir yolu alan derinliğinin ön plandan sonsuzluğa kadar uzandığından emin olmaktır. Bunu yapmak için ‘hiper odak uzaklığına’ netlemeniz gerekir. Böylece belirli bir odak uzaklığı ve diyafram için doğru netleme mesafesinin belirlenmesi tüm sahnenin net olmasını sağlayacaktır.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi
Hiper odak uzaklığına netlediğinizde, tüm sahne (ve daha da ötesi) alan derinliği içine girer.

Böylece teorik olarak doğru diyaframı seçerek ve netleme noktasını hiper odak uzaklığına (kompozisyonun ve dolayısıyla odak uzaklığının değişmediğini varsayarak) ayarlayarak tüm sahneyi net çekmek mümkün olacaktır.

Dikkat, hiperfokal mesafeye netlerken,
“kabul edilebilir sınıra yakın” olan uzaklık
her zaman hiperfokal mesafenin yarısıdır.

Peki, bu mesafeyi nasıl belirleyeceğiz?

Çok basit;

Diyelim ki çekim yapacağımız gövde yine Nikon D810 ve objektifimiz AF-S Nikkor 16-35mm f/4G ED VR olsun. Ben manzara çekimlerimi genellikle bu lensimle yapıyorum ve lensin en keskin noktası sınırları içinde olan 24mm odak uzaklığı ve f/13 diyafram değerlerini kullanıyorum. Bu ekipmanları kullanarak yapacağım manzara çekiminde, sonsuzun da kabul edilebilir netlikte olmasını istiyorsam, Hiperfokal uzaklığa netlemem gerekecektir.

Mobil uygulamamız ile hesapladığımızda; bana 1.54m uzağı netlersem sonsuzun da kabul edilebilir sınırlar içerisinde net olacağını söylüyor. Yani, 24mm odak uzaklığı ve f/13 diyafram için Hiperfokal mesafemin 1.54m olduğunu gösteriyor (yandaki ekran)

Bu durumda; kameramdan 0.77m uzaktan başlayan ve sonsuza kadar herşey net olacaktır.

Hiper odak uzaklığını belirlemek önemlidir. Eğer siz 1.54m yerine, 1.4m’yi (çok değil, sadece 14cm geriyi) netlerseniz ne olur biliyor musunuz? Yandaki ekranda da göreceğiniz gibi, net alabileceğiniz en uzak mesafe kameranızdan 15.57m uzaklık olacaktır. Bu uzaklıktan sonraki hiçbir şey net olmayacaktır. Yaptığımız sadece 14cm’lik bir yanılma fotoğrafımızı mahvedecektir. Fakat Hiperfokal mesafenin daha uzağındaki hangi alana netlerseniz netleyin, sonsuz hep net olacaktır.

Çektiğiniz manzara fotoğraflarının neden net olmadığını şimdi sanırım daha iyi anlıyorsunuzdur. Hiperfokal mesafe, bir manzara fotoğrafçısının en önemli yardımcısıdır. Sahadayken size yardımcı olacak sayısız site veya mobil uygulama bulunmaktadır. Ben Android mobil telefonumda PhotoPills uygulamasını (gördüğünüz ekran görüntüleri), masa üstü bilgisayarımda ise DOFMaster uygulamasını kullanıyorum.

Hiperfokal mesafe ve Diyafram seçimi

Herhangi bir odak düzlemi için alan derinliğinin 1/3’ü netleme noktasının önündeki, 2/3’ü ise netleme noktasının arkasındaki alandır demiştik. Bu nedenle kolay ancak potansiyel olarak hatalı bir yaklaşımla çok kısık bir diyafram seçilir ve f/18 veya f/22 ile çerçevenin 1/3’lük kısmına odaklanma yapılır. Tamam bu kötü bir varsayım değildir, sıklıkla istenen alan derinliğini elde edersiniz, ancak böyle kısık bir diyaframı seçmek ışık saçılması neticesinde görüntü netliğinden feragat edeceğiniz anlamına gelir.

Örneğin, aşağıda aynı fotoğrafın f/9 ve f/22 diyafram ile çekilmiş karşılaştırmalarını göreceksiniz.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Her iki görüntü de çok iyi bir şekilde keskin görünse de, her biri için %100 büyüttüğümüzde, f/9 ve f/22 arasındaki netlik farkını aşağıda görebilirsiniz; her iki fotoğrafta da netleme noktası aynı.

Hiperfokal mesafe ve diyafram seçimi

Yukarıdaki fotoğraflara dikkatlice bakıldığında, f/9 ile çekilmiş olan fotoğrafın daha keskin olduğu kolaylıkla görülecektir. Ne değişti? Sadece diyafram.

Işık saçılması (Diffraction) etkisi

Fotoğrafçılar arasında şöyle genel bir kanı vardır; “Geniş alan derinliği ve keskin fotoğraflar için diyaframı mümkün olduğunca kısın”. Bu yaklaşım hem doğru, hem de yanlıştır. Doğrudur çünkü, alan derinliğinin diyafram açıklığı ile ilgisi vardır. Yanlıştır çünkü, diyafram kısıldıkça “Işık saçılması (diffraction etkisi)” başlayacaktır.

Işık saçılması (diffraction) nedir?

Işık saçılması kısık diyaframda, diyafram açıklığı küçüldükçe tüm merceklerde bir problem oluşturur ve bu bozukluk ucuz lensler üzerinde daha da belirgin hale gelir.

Bunun gerçekleşmesinin nedeni fizik kurallarına dayanıyor. Kısacası, diyafram değeri büyüdükçe yani diyafram kısıldıkça, ışık dalgaları yayılırlar ve birbirlerine giderek daha fazla müdahale ederler. Bu da, fotoğraflarınızdaki küçük ayrıntılarının bulanıklaşmasına neden olur.

Genellikle “tatlı nokta” ile adlandırdığım lensin en keskin noktası olan f/8 ile f/11 diyafram aralığında bir yerde kullanmak bu problemdem kaçmak için iyi bir yol olacaktır. Bu nedenle, istenen alan derinliğini hala sağlayabilen ve en az “ışık saçılması” veren doğru diyafram değerinin kullanılması önem kazanmaktadır.

Özetle;

Alan derinliği sizin için önemliyse keskinlikten taviz vermeniz gerektiğini unutmayın. Keskinlik önemliyse alan derinliğini makul seviyede tutmak en akıllıcası olacaktır.

Manzara fotoğrafçılığı ile ilgiliyseniz hiperfokal mesafe kavramını iyi özümsemeniz gerekecektir.

Buraya kadar yazdıklarımın tamamı bir sahneyi tek bir karede çekmek fikriyle anlatılmıştır. Zamanınız ve yeterli donanımız varsa tüm sahneyi en yakından en uzağa çok net ve keskin çekmenin yolları da mevcuttur. Odak istifleme adı verilen bu yöntem ile bunu başarabilirsiniz. “Odak istifleme” yani “Focus Stacking” konusunda yakında çıkacak makalemde bu tekniğe detaylıca değineceğiz.

Siz de deneyimlerinizi, varsa soru ve önerilerinizi aşağıdaki “Yorumlar” kısmından benimle paylaşır mısınız?

Işığınız bol olsun.

Yazımı okuduğunuz için teşekkür ederim.

Yazılanların ilgisini çekecek birini tanıyorsanız lütfen "Paylaş" kısmından onlara iletin.


Sizlerden gelecek yorumları çok önemsiyorum.
Lütfen aşağıdaki "Yorumlar" kısmından benimle paylaşın.


Yeni içeriklerden ilk siz haberdar olmak istiyorsanız hemen abone olabilirsiniz.

Abonelik kaydınız başarıyla alınmıştır.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyiniz.

10
Yorumlar

avatar
4 Yorum konuları
6 Cevaplar
2 Takipçiler
 
En çok tepki verilen yorum
En yeni yorum dizisi
5 Yorum yazarları
Sebahattin DemirErtuğrulhavva ateşEmrullahExcalibur Son yorum yazarları
  Abone ol  
En Yeniler Eskiler Beğenilenler
Bana bildir
Excalibur
Ziyaretçi
Excalibur

Focus stacking ile ilgili yeni makalenizi hala bekliyoruz ☺

Emrullah
Ziyaretçi
Emrullah

Öncelikle sizi kutlarım çok güzel bir yazı olmuş. Belliki çok emek vermişsiniz. Bir sorum olacak,
Sıkça şöyle fotoğraf görüyorum, önünde çok
yakınında bir kaya veya çiçek, sonrası alabildiğine manzara ve vunların hepsi gerçekten çok net. Siz hyperfocal mesafeden bahşetmişsiniz önümde böyle bir kaya varsa ve mesafesi hyperfocal mesafeden daha yakınsa ve ben geri plan dahil herşeyi net istiyorsam ne yapmalıyım?
Teşekkürler

havva ateş
Ziyaretçi
havva ateş

Teşekkürler. Dijital makinayla fotoğraf çekmeye başladığımdan beri fotoğraf ve fotoğrafçılıkla ilgili her türlü materyali ve kitabı okumaya çalışıyorum. Bilgilendirici bir yazı… tekrar teşekkürler.

Ertuğrul
Ziyaretçi
Ertuğrul

Merhaba
Tamam tripoda yerleştirdik makinayı,mesela 1,35 metreye netlememiz gerekiyor elimizde metre yok ve o noktada herhangi bir nesne yok, 1,35 metreyi nasıl belirleyebiliriz,